1. Ana Sayfa
  2. İç mimari tasarımlar

Köy odaları ; Sivas İlbeyli


+ -

SİVAS İLBEYLİ KÖY ODALARI

Köy odaları, köye çeşitli sebeplerle uğrayan yolcuların ihtiyaçlarının karşılandığı, köy halkının düğün, bayram kutlamaları, sohbetler, cenaze törenleri, asker uğurlama, eğitim ve benzeri sosyal ve kültürel amaçlarla bir araya geldiği sivil mimari örnekleridir. Köydeki varlıklı insanların yaptırdıkları bu yapılar, çok uzun bir süre köylerde sosyal ve kültürel hayatın devamında önemli bir rol üstlenmiştir. Bu makalede sanat tarihi disiplini içerisinde Sivas ili İlbeyli nahiyesi sınırlarında yer alan Koyuncu, Çallı, Söğütçük ve Gözmen köylerindeki kültürel mirasımızın bir parçasını oluşturan köy odaları ele alınmıştır.

Genel olarak taş malzemeyle tek katlı olarak yapılan köy odaları, asıl oda ve yardımcı birimlerden oluşmaktadır. Evlerden genellikle bağımsız olarak inşa edilen bu yapıların yardımcı birimleri ise asıl odanın bitişiğinde şekillenmektedir. Yöresel özellikleri ilk bakışta görülebilen, ahşap, kalemişi ve alçı süslemelerin yoğun olarak kullanıldığı odalar tavan süslemeleri bakımından da oldukça zengindir.

Özellikle Orta Anadolu bölgesinde sıkça karşılaştığımız köy odalarını, yöresel özellikleriyle İlbeyli nahiyesinde de görmek mümkündür. Geçmişte bu bölgede hemen her köyde birkaç köy odası bulunurken, günümüzde bu köy odalarının bir kısmı yok olmuş, bir kısmı da yok olma tehlikesi ile karşı karşıyadır. 20. yüzyılın ilk yarısına kadar amaçları doğrultusunda kullanılan bu yapılar, gelişen teknoloji ve ulaşım imkânları nedeniyle konaklama işlevlerini büyük oranda yitirmelerine rağmen bunun dışındaki faaliyetlerine kısmen de olsa devam etmektedir.

köy odaları
köy odaları

Millî kültürümüzün önemli unsurlarından olan köy odaları; köye çeşitli sebeplerle gelen yolcuların ihtiyaçlarının karşılandığı, köy halkının sosyal ve kültürel amaçlarla bir araya geldiği
sivil mimarî örnekleridir. “Köy odası”, “konuk odası” ve “misafir odası” gibi farklı isimlerle anılan köy odaları, köydeki varlıklı insanların yaptırdıkları yapılardır ve 20. yüzyılın ilk yarısına kadar
amaçları doğrultusunda kullanılmış olmalarına rağmen sonrasında gelişen teknoloji ve ulaşım imkanları nedeniyle işlevlerini büyük oranda yitirmiştir.

Özellikle Orta Anadolu Bölgesi’nde sıkça karşılaşılan köy odaları, bölgesel özellikleri bünyesinde barındıracak şekilde Sivas ve çevresindeki köylerde de çok sayıda yapılmıştır. Tek katlı olarak inşa edilen bu yapılar, iki farklı plan tipinde olup içleri ahşap, alçı ve kalemişi süslemeler bakımından oldukça zengindir.

Köy odası kültürünün köklü bir geçmişi olduğu düşünülse de kitabesi olan en eski yapı 19. yüzyıl ortalarına ait olan Ümmet Ağa’nın odasıdır. Bu odanın ahşap süslemeleri 19. yüzyıl Geleneksel
Divriği konut mimarisi ahşap süslemeleriyle benzerlik gösterir. Tavan göbeği süslemesi, bölgedeki birçok köy odasında bire bir tekrarlanmıştır ve bu odalardan Eskiköy’deki İsmail Ağa’nın odasının kitabesindeki tarih 1303 (1881-1882) olarak kaydedilmiştir. Dolayısıyla benzer kompozisyona sahip odaların tarihlendirmesinin de 19. yüzyılın son çeyreğine yapılması doğru kabul edilebilir.

Diğer odaların da 20. yüzyıl ilk çeyreğine kadar yapıldığı söylenebilir.Sivas İlbeyli köy odalarının temel seviyeleri, arazi eğimine göre değişmekle birlikte, ortalama
0,70 m’dir. Tek katlı olarak yapılan köy odaları, genel olarak taş malzeme ile inşa edilmiş, kısmen kerpiç kullanıldığı da olmuştur. Üst örtüleri, alttan kaplamalı ahşap kirişleme sistemine sahiptir.
Yuvarlak gövdeli ahşap kirişler, odanın bir duvarından diğer duvarına kadar uzanır.

Ahşap kirişlerin üzerine tahtalar çakılmış, tahtaların üzeri de toprakla örtülmüştür. Birçok örnekte bu ahşap kirişlerin altına ters tavan döşemesi, bu döşemeye de tavan göbeği denilen daire formlu ahşap süsleme yapılmıştır.Sivas İlbeyli köy odalarının duvar kalınlığı, 0,80-1,50 m arasındadır. Köy odalarında, bu kalın duvarlar sayesinde yazları serin, kışları ise sıcak bir ortam vardır.
Bölgede mum sekili olarak tanımlanan plan tipindeki köy odaları, ahşap sütunlarla ikiye bölünmüş haldedir. Soğuktan korunmak adına kuzey cepheler genelde sağır cephe olarak bırakılmıştır. Pencereler küçük ölçekli ve gün ışığından olabildiğince faydalanılması için mazgal pencere şeklinde yapılmıştır ve güney cepheye yerleştirilmiştir.Köy odası, esas yapı ve yardımcı bölümlerden oluşmaktadır.

plan

 
Esas yapı,aralık bölümü ve asıl oda bölümünden müteşekkildir. Diğer unsurlar ise binek taşı, hela ve atlık bölümleridir. Bunlar,genelde günümüze ulaşmamıştır.Aralık bölümü, odanın girişinde yer alan küçük bir geçiş alanıdır. Bu bölümde bir seki,odunluk, ocak ve raf bulunur. Buranın geçiş alanı olmasının yanı sıra, küçük bir mutfak şeklinde kullanıldığı örnekler de mevcuttur.
Asıl oda bölümü düşünüldüğünde Sivas İlbeyli köy odalarında iki farklı plan tipi  görülmektedir.Bunlar mum sekili odalar ve serenli odalardır.Mum sekili plan tipindeki odalar kareye yakın planlıdır ve bu odaların yaklaşık 1/3’ü mum seki bölümüdür . Mum seki ifadesi yarım seki anlamındadır ve giriş bölümüne göre yerden biraz daha yükseltilmiştir. Mum seki bölümüne daha çok evlenmemiş gençler ve çocuklar otururken, mum seki bölümüne göre biraz daha yüksek tutulan diğer bölümde de yaşlılar ve köyün ileri gelenleri otururlar. Sütunlar ve korkuluklarla birbirinden ayrılan bu iki bölümün döşeme seviyelerindeki hiyerarşi, odadaki sosyal statüye göre oturma planlamasının yapıdaki simgesel yansımasıdır.

genel gorunus

Oda içerisi;

giriş cephesi dolaplarla çevrilidir.Yüklük  bölümünün plan üzerinde ayrıca belirginleştirilmediği odalarda bu dolaplar, yüklük olarak kullanılmıştır.Serenli plan tipindeki odalar ise dikdörtgen planlıdır . Bu odalarda gençler için ayrı bir bölüm yapılmamıştır. Bazı serenli odalarda giriş bölümü oturma alanından sütunlarla ayrılmıştır. Oturma alanı giriş bölümünden yüksek tutulan bu odalarda, sütunlarla ayrılan bölümlerin bazı odalarda yüklük olarak kullanıldığı görülmüştür.Köy odalarında asıl oda bölümüne geçişte sağ ve soldaki iki sütuna selamlık direğidenir. Selam, bu iki sütun açıklığından içeri geçilince verilir.
Odaya girince iki yatay düzey dikkati çeker. Bunlardan birincisi sekilerdir ve oturma düzeyini gösterir. İkincisi ise sergen denilen raflardır ve bunlar da ayakta durma düzeyidir.Rafın giriş kısmına yakın bölümünde, Sivas’taki bakırcı ustaların elinden çıkmış ibrik ve leğen, rafın ocağa yakın bölümünde ise çay takımı, cezve, kahve değirmeni ve bardaklar bulunur.Asıl oda bölümünde, yerden 0,20 m yükseltilmiş sekiler mevcuttur. Sekilerin üzerinde kilimler,kilimlerin üzerinde de minderler vardır. Sekiler, mümkün olduğunca kenarlara çekilmiş, orta alan çok amaçlı kullanılmak üzere boş bırakılmıştır. 7 Ayrıca sekiler, girişin karşısına ve odanın en aydınlık bölümüne yerleştirilmiştir.
Köy odalarının en dikkat çekici özellikleri, ağırlıklı olarak bölgesel özellikler gösteren süslemeleridir. Ahşap süsleme; odanın tavanında, giriş kapılarında, dolap kapaklarında, mum sekili odalarda sütunlarda, sütun başlıklarında, kemerlerde ve korkuluklarda yer alır.Odaların en süslü bölümü tavanlarıdır.

kiris tavan susleme

Tavan göbeği süslemeleri,

onu tamamlayan bordürler ve diğer yardımcı süsleme elemanları genelde bitkisel süsleme olup eğri kesim tekniğinde yapılmıştır. Çapı üç metreyi aşan tavan süslemeleri 30-40 arasında değişen eşit parçalara bölünmüş ve her bir parçaya aynı süsleme işlenmiştir. Tavan göbeği süslemelerinde baklava dilimi şeklindeki süsleme elemanları, dilimlenmiş yaprak motifleri, stilize yapraklar, helezon ve tepelikler kullanılmıştır.Tavanlarda dönem özelliği olarak “S” ve “C” kıvrımlarına da çok sık rastlanır. Duvarlar da sade düzenlenmiş ahşaplarla panolara bölünmüşlerdir.Kapı kanatlarında sade ahşap süslemeler bulunur. Bu süslemeler geometrik süsleme olup düz satıhlı yüzeysel oyma tekniğinde yapılmıştır.Sütun başlıklarında aplike yapılmış süsleme elemanları vardır. Kemerler üzerindeki süslemeler ise çiçekler ve stilize edilmiş yapraklardan oluşur.

kaleisi susleme yukluk
kalemişi süsleme-yüklük bölümü ahşap korkuluğu

Kalemişi süslemeler;

Dikkat çeken bir diğer süsleme unsurudur. Kök boyası denilen ve bitki köklerinden elde edilen boyalarla yapılan kalemişi süslemeler odaların daha çok panolara ayrılan
bölümlerinde kullanılmıştır.Bunlar dışında serbest olarak ocakların etrafına ve duvarların sergen üstünde kalan bölümlerine de yapıldıkları görülmektedir.Bağımsız ve vazolar içindeki çiçek buketleri, manzara resimleri, büyük cami tasvirleri ve natürmortlar gibi örneklerden oluşmaktadır.Tavan süslemelerini yapan ustalar gibi kalemişi süslemeleri yapan ustalar da gezici ustalardır ve bu ustaların haftalarca, hatta üç ayı bulan süre zarfında odaya kapanarak kompozisyonun tamamını bitirdikten sonra dışarı çıktıkları bilinmektedir. Bölgedeki odalarda özellikle tavan göbeklerinin formlarının neredeyse aynı olması gezici ustaların aynı kişiler olması ihtimalini kuvvetlendirmektedir.

panolar icerisindeki kalemisi suslemeler
panolar icerisindeki kalemisi suslemeler

Milli kültürümüzün önemli unsurlarından biri olan köy odalarının genel olarak iki fonksiyonu vardır.Bunlardan birincisi, köy halkından olmayan, geçici bir süre için köyde bulunan çerçiler,vaaz vermek için köyleri dolaşan hocalar, konaklama ihtiyacı duyan transit yolcular ve birçok el sanatı ustası, köyde kaldıkları süre içinde bu odalarda kalırlar ve her türlü ihtiyaçları da oda sahibi tarafından karşılanırdı.

Köy odalarının ikinci fonksiyonu ise, köy halkının düğün, bayram kutlamaları, sohbetler, cenaze törenleri, asker uğurlama, eğitim ve benzeri amaçlarla bir araya gelmelerini sağlamasıdır.Kültürümüzün, sanatımızın, sivil mimarimizin ifadesini bulduğu, ecdadımızın misafirperverliğe, yardımlaşmaya, dayanışmaya verdiği önemin somutlaşmış mimari örnekleri olan köy odaları, teknolojinin gelişmesi, ulaşım sürelerinin kısalması gibi nedenlerle konaklama fonksiyonunu büyük oranda yitirmiştir. Odaların restore edilmesi ve fonksiyonlarının kısmen de olsa devam ettirilmeleri ile odaların ve bu kültürlerin gelecek kuşaklara aktarılması sağlanmış olacaktır.

2017, MARMARA ÜNİVERSİTESİ TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ/Mustafa Bulut